Autorka: Barbara Wąsik
Wydawnictwo: Nieoczywiste

„Nie rodzimy się kobietami, stajemy się nimi”. To emblematyczne zdanie-manifest z kanonicznej dziś książki „Druga płeć” Simone de Beauvoir mogłoby z powodzeniem stać się mottem obszernego opracowania przygotowanego przez Barbarę Wąsik, ponieważ zaskakująco współbrzmi z głównymi ustaleniami autorki. W prezentowanej pracy badaczka podejmuje temat kobiecej troski, zarazem subtelny, jak i silnie obciążony kulturowym stereotypem. Celem autorki nie była rekonstrukcja „realnej” sytuacji kobiet pod zaborami, lecz raczej opis stanu świadomości, który znajduje wyraz w powieściowych narracjach. Barbara Wąsik operuje niezwykle bogatym materiałem źródłowym. Analizuje niemal osiemdziesiąt powieści wydanych w latach 1865-1905, w zaborze rosyjskim i Galicji. Co szczególnie istotne, sięga po utwory określane mianem „minorum gentium”, o mniejszych walorach artystycznych, często dziś zapomniane, wychodząc z założenia, że to właśnie literatura popularna i drugorzędna bywa bardziej reprezentatywna dla potocznych wyobrażeń epoki niż kanoniczne arcydzieła. Kolejne rozdziały, poświęcone troskom okresu dojrzewania, dorosłości, czy w końcu starzenia się tworzą spójny, biograficzny, porządek analizy. Taka konstrukcja nadaje książce wyraźną dynamikę narracyjną, czytelnik może śledzić ewolucję kobiecej sytuacji na każdym etapie życia. W części poświęconej dojrzewaniu autorka prezentuje repertuar trosk młodych bohaterek powieści. Ich horyzont życiowy wyznaczał przede wszystkim imperatyw szybkiego zamążpójścia, choć rzadko towarzyszyło temu rzeczywiste przygotowanie do tej roli, zarówno ze strony domu rodzicielskiego, jak i systemu edukacji. Brak wiedzy o małżeństwie, relacjach intymnych czy choćby odpowiedzialności sprawiał, że jawiło się ono dziewczętom jako przestrzeń lęku i niepewności lub też obiekt idealistycznych projekcji. W dorosłości troski nie znikały, zmieniały jedynie swój przedmiot i natężenie. Większość bohaterek wychodziła za mąż, ale ich relacje w związku rzadko miały charakter partnerski. W tej sytuacji rozczarowanie było niemal nieuniknione. Seniorki pojawiały się w analizowanych powieściach rzadziej, a jeśli już to raczej stanowiły tło dla działań głównych bohaterów. Wydaje się, że wiele z przywoływanych w książce zjawisk funkcjonuje nadal, tylko w nieco zmienionym kostiumie. Dotyczy to przede wszystkim społecznej presji wobec kobiet oraz konfliktu między realizacją standardowych ról społecznych, a głęboką potrzebą autonomii jednostki, ujawniającą się na różnych poziomach egzystencji. Monografia opracowana przez Barbarę Wąsik niewątpliwie należy do prac erudycyjnych, jest przygotowana z ogromną starannością i imponującą rzetelnością badawczą. Rozległość wykorzystanego materiału momentami może przytłaczać, lecz równocześnie stanowi świadectwo ogromnego wysiłku badawczego. Autorka nie buduje wniosków na kilku reprezentatywnych przykładach, lecz rekonstruuje szerokie pole literackiej wyobraźni. Dopiero ta skala pozwala dostrzec powtarzalne wzorce świadomościowe. Dużym walorem książki jest jej wyraźna interdyscyplinarność. Monografia porusza się na styku literaturoznawstwa, historii, socjologii i psychologii historycznej, co sprawia, że praca Barbary Wąsik nie jest jedynie analizą zapomnianych powieści, ale przede wszystkim ważną próbą rekonstrukcji mechanizmów kształtujących doświadczenie kobiet w XIX wieku. Polecam. Oprawa twarda, szyta. Anna Karczewska