Autorka: Joanne Jowell
Wydawnictwo: RM

Książka powstaje na prośbę córki ocalałej z Holokaustu Elli Blumenthal, która pragnie utrwalić świadectwo matki i przekazać je światu. Autorka publikacji przeprowadza z Ellą dwadzieścia dwa wywiady, łącznie trwające niemal czterdzieści pięć godzin, w trakcie których poznaje historię życia swojej rozmówczyni. Następnie porządkuje ją, uważnie ubiera w słowa tak, by najlepiej wyrazić to, co niewyrażalne (choć niektórym się to udaje, bo jak mawia inna Ocalona, Halina Birenbaum, każdy z nas wie, co to znaczy być głodnym, bać się, opłakiwać umarłych). Opowieść otwierają wspomnienia warszawskiego dzieciństwa. Ella dorastała w chasydzkiej rodzinie, była dzieckiem niesfornym, ale szczęśliwym. Później nadchodzi wojna, getto, Majdanek, półtora roku w Auschwitz, pół w Bergen-Belsen, długa podróż przez Paryż i Palestynę do Johannesburga (później Kapsztadu), który okaże się domem. Wyraźnie widać, że po wyzwoleniu Ella chciała zapomnieć o wszystkim (usuwa oświęcimski tatuaż trzy lata po wojnie), „żyć normalnym życiem” (s. 332), założyć rodzinę, mieć dzieci. Udaje jej się zrealizować te plany z wyjątkiem pierwszego – nie zapomina, wręcz przeciwnie, po kilku dekadach od Szoa coraz mocniej pragnie pamiętać a mając siedemdziesiąt lat zaczyna spotykać się z ludźmi, opowiadać, występować w szkołach, by przekazać wstrząsającą prawdę „pokoleniom narodzonym po ciemnościach” (s. 288).

Opowieści Elli są gęsto przetykane komentarzami Joanne Jowell. Pisarka równolegle snuje własną opowieść, przy okazji ewokując atmosferę rozmowy, w której czytelnik zdaje się także uczestniczyć. Ciekawym zagadnieniem poruszanym w publikacji jest memoria. Ella próbuje odblokować swoje wspomnienia, nie ufa własnej pamięci, więc sprawdza ją, kontroluje, pobudza i zanurza się w niej, przeglądając różne pamiątki, skrawki przeszłości, cudem ocalone fragmenty zgładzonego świata. Od relacji innych Ocalonych odróżnia książkę wyraźnie eksponowany wątek religijności, pielęgnowanej przez Ellę pomimo ogromu doświadczonego zła. Poza tym książka jest jedynym znanym mi źródłem wiedzy o tym, jak wyglądało powojenne życie Żydów emigrujących do Republiki Południowej Afryki. Innym ciekawym aspektem tekstu jest troska autorki o to, w jaki sposób przekazać świadectwo Elli najmłodszemu pokoleniu, które już prawie nie ma możliwości wysłuchać holokaustowych relacji z ust świadków i często nie jest zainteresowane przeszłością swoich przodków. Pisarka zaprasza do rozmowy córkę i wnuczkę Ocalonej, głos zwłaszcza tej drugiej rzuca nowe światło na żydowską historię, tożsamość i traumę, choć wydaje się, że dorastanie pod skrzydłami Elli traumatyczne wcale nie było. Wiele zła przelewa się przez karty tej książki, więcej jednak chyba nadziei, wiary w dobro i piękno istnienia. Polecam zainteresowanym Zagładą oraz biografiami niezwykłych ludzi. Oprawa miękka, klejona.